NOMES DE PLANTAS E ANIMAIS

Circus aeruginosus

2011-11-29T20:58:00.001+01:00

Circus aeruginosus"Circus aeruginosus" é unha ave de rapina moi descoñecida na nomenclatura popular ibérica. Boa parte todos os seus nomes son de raíz culta ou ben son adaptacións de nomes populares para outras especies. É o caso do esp. aguilucho, que designa sobre todo á cría da aguia e rapaces pequenas. Hoxe en día úsase na linguaxe dos ornitólogos e talvez chegou ao uso xeral, pero non creo que se empregase xeralmente de forma distintiva para os "Circus".

Francisco Bernis recolle varios nomes no castelán para Circus, como tahorma, águila liebrera, cenizo, ceniciento, esparvero grande e varios na Comunidade Valenciana, como pilotero, aguilucho e arpella. En portugués a forma priorizada hoxe é águia-sapeira, supostamente forma popular para "Circus aeruginosus". Na Galiza sapeiro é voz do Salnés, aparentemente para o miñato (Buteo buteo), datos do Atlas Lingüístico Galego (en prep.).

Arpella é voz que debe proceder en galego do español, e pensamos que non tén ningunha tradición popular. Debeu de ser recollida de dicionarios galegos antigos. Facemos notar que o proceso de elaboración destes dicionarios foi moi irregular, con limitados apoios económicos, procedentes sobre todo da emigración americana e con nulo apoio instititucional en Galicia, con lingüístas traballando na primeira metade do sex. XX nun ambiente político convulso. Por pór un exemplo algúns editores, dedicados tamén á política, foron fusilados e un dos mellores lexicógrafos da época, Aníbal Otero, que nunca se dedicou á política foi encarcerado e condenado a morte por ter transcricións fonéticas de enquisas do Atlas Lingüístico da Península Ibérica, que a policía dos reximes portugués e español da época xulgaban material de espionaxe, alucinante, pero certo. Afortunadamente a sentencia foi anulada

Hoxe en día 2011 os únicos dicionarios galegos completos son igualmente de iniciativa privada, e, afortunadamente de boa calidade. O único deles que tén acceso on-line libre é o Dicionario Estraviz. Descoñezo se en español "arpella" vén do catalán, onde tamén se utiliza, pero do seu uso castelán para "Circus aeruginosus" dan fe os rexistros nos dicionarios españois coetáneos daqueles galegos de principios do XX (consultables no Nuevo Tesoro Lexicográfico de la Lengua Española). Por todo isto en galego recorreuse á voz tartaraña para os Circus, tan xenérica como a voz aguilucho, pero polo menos afín ao portugués tartaranhão. Tartaranha é tamén voz medieval galego-portuguesa.

Finalmente os epítetos castelán "lagunero" e o galego e "das xunqueiras" son voces de procedencia culta, resultado da adaptacións dos nomes francés e inglés. No caso do galego tamén se atendeu á variante "tartaranhão-ruivo-dos-paúis", unha forma culta portuguesa, sendo paúl un pantano

O portugués non veu do latín

2011-11-15T20:37:00.002+01:00

Foi publicado un artigo moi curto, pero moi interesante, do filólogo brasileiro Marcos Bagno sobre as relacións entre galego e portugués. Non di nada que non saiba por parte dos expertos, pero boa parte da sociedade galega non parece decatarse. Non é raro que os medios e grupos sociais máis opostos á pervivencia da lingua galega sexan tamén os máis antilusófonos. A explicación, no artigo. Pode baixarse de internet, na páxina do nº 180 da Revista Grial. O artigo mostra que o portugués ven do galego, polo simple e elemental motivo que cando se empezou a falar a lingua que se fala agora en Portugal non existía Portugal. Continuando con isto, diría eu, é preciso seguir a argumentación: o galego actual ven do cruzamento entre galego medieval (portugués para outros) e castelán. Por iso cando facemos análise de cómo falamos e analizamos qué palabras serían as mellores na terminoloxía da natureza non deberíamos esquecer de onde vimos.

Dicionario de Bioloxía

2011-11-02T12:01:00.001+01:00

A partir de agora faremos referencia a publicacións que poden ser de interese para a temática que interesa ao blog. Así, por exemplo, no ano 2010 a Xunta de Galicia publicou un Dicionario de Bioloxía galego-castelán-inglés,de 220 páxinas e un prezo aproximado de 8 EUR.

Desde o punto de vista reintegracionista publicouse no 2011 Manual de Galego Científico, de Carlos Garrido e Carles Riera, editora AGAL, completo libro de 600 páxinas, con prezo arredor dos 33 EUR. Aínda non tiven ocasión de ver ningunha destas obras, que serán oportunamente comentadas no blog.

xenetas, xinetas e algarias

2011-10-23T21:33:00.003+02:00

Comezo logo outra xeira neste meu blog, tratando dos nomes dalgúns animais.

A xeneta é un mamífero carnívoro de tamaño mediano e de cor cincenta con pintas negras. A cola tamén é gris, con aneis negros moi característicos, que axudan á súa identificación. Crese que foi introducida polos árabes durante a súa ocupación da Península Ibérica, co fin de perseguir os ratos nas casas e rueiros, xa que non se encontrou a especie ata agora no rexistro fósil.

O nome popular máis frecuente para a especie parece ser xineta e xeneta, usado de forma dispersa por Galicia. O Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (RAG-ILG, 2004) prefire xeneta . Tense usado na lingua escrita tamén a voz algaria, que oe tamén popularmente por Ourense, sen dúbida relacionada coa denominación gato de algalia usada hai algún tempo no castelán para designar algúns vivérridos asiáticos (a xeneta é da familia Viverridae, un grupo de mamíferos carnívoros). A algalia, voz de orixe árabe, é unha substancia olorosa usada como base de perfumes, que se obtén a partir dunhas bolsas que teñen algúns vivérridos perto do ano.

Outros nomes para a xeneta son rabisaco e rabixo. Descoñezo se a voz furatoxos, tamén citada en Galicia, é nome para a garduña, outro carnívoro, ou para a xeneta.

espadanas

2010-12-15T12:55:00.001+01:00

A páxina web http://www.anthos.es/, sobre as plantas de España, sinala os seguintes nomes galegos para a especie de planta palustre Typha latifolia: anea, baión, caba dos bofardos, espadaina, espadana, palla pipa, palla real e tufa.

Contrastando estes datos co Dicionario de dicionarios (ILG-Fund. Barrie de la Maza) parécenos que anea non é forma propia do galego (só aparece en dicionarios antigos, sendo voz de probable orixe castelá e sen uso popular). Sobre baión non nos pronunciamos, aínda que figura tamén en dicionarios vellos. Caba do bofardos debe ser, con claridade, erro por cana dos bofardos. Bofardo, bufardo, bufo ou búfano é nome da inflorescencia cilíndrica da planta, moi grande e rechamante. Palla pipa foi nome popular en galego (os bufardos utilizábanse como instrumento de limpeza)।

Sobre palla real e tufa non sabemos nada na actualidade, se ben tufa foi citada como nome hai xa tempo, e sobre espadana sabemos que é o nome habitual en galego para Typha latifolia.

Algúns dicionaristas teñen indicado que en Betanzos se chama espadana tamén aos lirios amarelos (Iris pseudacorus). Nada raro nisto, os de Betanzos semellan ser xente razoable, pois a folla lembra moito á da Typha latifolia, pero non sei a canta xente lle preguntarían.

Espadana-de-água é ademais, nome "estándar" portugués de Sparganium, outra plantiña palustre cunha folla similar. Neste caso os nosos irmáns lusos parecen ser tamén xente asisada. A folla é como a dunha espadana pero máis fina. É máis, espadana ven citado como outro nome portugués de Typha na citada páxina web।

Do nome portugués tabua (pronunciado tabúa), nin rastro nas comunidades autónomas españolas onde se formou a lingua galega (Galicia, Asturias e Castilla y León). Non parece terse usado nunca.

linguas en internet

2010-12-01T20:20:00.000+01:00

De acordo cun artigo en formato .pdf recentemente colocado na rede no xornal "El País", elaborado por Cipriano Quirós Romero ("El español y la sociedad de la información"), en 2007 estes eran as estatísticas de uso dos idiomas en porcentaxe de páxinas web no mundo.

Inglés: 37%
Alemán: 6%
Español:4%
Francés: 4%
Italiano: 3%
Portugués: 1%
Resto dos idiomas: 45% (ruso, chinés, etc., etc.)

Como Google identifica o galego como portugués, supoño que esta páxina figura dentro dese modesto 1%. Realmente non me esperaba eses datos e sorprende a elevada porcentaxe dunha lingua case exclusivamente europea como o alemán. Sorprende tamén o descenso da primacía do inglés en relación con datos de anos anteriores.

estevas e xaras

2010-12-01T19:56:00.000+01:00

Cistus ladanifer é o nome científico dun arbusto de follas pegañentas e aromáticas moi característico das áreas de clima mediterráneo do oeste e suroeste ibérico.

En galego é coñecido co nome esteva (ou esteba) para denominalo alí onde está presente de forma natural, como por exemplo, Valdeorras, comarca de Verín e Viana do Bolo.

Esta información figura no Dicionario de dicionarios (ILG-Fund. Barrié De la Maza). No Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega, porén, figura estepa, esquecéndose da forma popular referida anteriormente, que ademais é común co portugués esteva. Creo que aparece estepa alí porque en dicionarios galegos moi antigos figura esta voz, pero penso que o vocábulo foi tomado claramente do castelán estepa (un dos diversos nomes da planta en español), no proceso de realización deses dicionarios.

En Galicia óese moito máis escasa a voz xara, e curiosamente, sobre todo en zonas onde non hai Cistus ladanifer, senón outros arbustiños do xénero. Sobre se esteva é con v ou con b, non sabemos o que opina a Real Academia (Galega), pero en galego hoxe en día vese máis con v.

rabos, colas e caudas

2010-11-14T23:08:00.000+01:00

A prolongación posterior do corpo das aves denomínase rabo no rexistro popular de portugués, galego e castelán, aínda que nas dúas primeiras variedades sexa probablemente máis común. A voz cola, idéntica á castelá é aceptada pola RAG e aparece xa nalgún texto medieval en galego. Esta forma, porén, non forma parte do estándar portugués, rexistro en que o rabo das aves é chamado cauda, voz de orixe culta, aínda que se cite cola nos dicionarios. Con certeza cola ten unha evolución un pouco rara, xa que non é forma esperable a partir do latín cauda. A lingua non é matemática e as interferencias históricas entre galego e castelán, portugués e castelán, son frecuentes e en ocasións, antigas.

visitantes

2010-11-09T13:30:00.000+01:00

O mapa mostra a procedencia dos visitantes deste blog sobre nomes de animais e plantas en galego

aneis e anillas

2010-11-07T23:08:00.000+01:00

Un dos instrumentos máis interesantes para o estudo das aves é o anillamento de aves. Consiste, basicamente, na captura de exemplares da forma menos cruenta posible, usualmente con redes finas, que as aves non poden ver cando voan. A estes individuos pónselle un anel ou anilla, cun código numérico que permite individualizar o animal. Cun pouco de sorte esta ave poderá ser recapturada por outro anillador, o que dará información sobre os movementos da ave, sobre o seu estado físico e outras características. Este anel que se lle pon ás aves chámase anilla en castelán e anilha en portugués. En portugués anilha ven do castelán, existindo unha curiosa diferenza neste idioma entre anilha (aves) e anel (persoas).

En galego existe desde as orixes do idioma a forma anel, que designa o obxecto metálico que poñen nos dedos homes e mulleres, como adorno ou como elemento identificador do estatus social ou marital. A RAG só recomenda o uso de anel, tanto para persoas como para aves. A aceptación do castelanismo polo portugués ten toda a lóxica, pois anelar na lingua de Camoes (e en galego) tiña xa outro uso, como é "ter anhelos". A voz anhelo pode pronunciarse, por certo, en galego an-helar ou anelar.

En galego escrito recente anelamento é voz común, aínda que vexo lóxica tamén a aceptación de anillaxe ou anillamento (anilhagem é usada en Portugal, anilhamento no Brasil). Chamamos a atención sobre a forma anela, algunhas veces vista, e que debe ser unha simple adaptación eventual do castelán anilla. Anela aparece en dicionarios galegos antigos, onde son frecuentes formas esaxeradamente modificadas.

Non vin ningunha referencia de anela no uso popular galego, rexistro, no que por certo se usan máis outras voces, como argola ou aro.

Anelemos ou anillemos, pois, que sempre será de interese para coñecer a nosa avifauna. Iso si, para facelo fai falta un carné.

curutos e coroas

2010-10-24T14:42:00.000+02:00

O extremo superior da cabeza das aves e das persoas é denominada curuto ou coroa en galego. No Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega aparece píleo para unha parte dos cogomelos, pero non para esta parte da cabeza dos vertebrados. Píleo á a voz usada en español de España para esta parte das aves, mentres ca por exemplo en Arxentina úsase corona. Coruta (pronunciado curuta) é variante portuguesa de coroa. Na lingua estándar, no entanto, predomina esta última. Posto a escoller eu tamén escollería coroa. Ao fin e ao cabo o portugués é a sétima lingua máis falada do mundo, e é moi útil seleccionar vocabulario técnico común.

P. S.: coroa é pronunciada moitas veces croa, tanto en galego como en portugués.

domfafe, camachuelo e cardeal

2010-10-19T11:28:00.000+02:00

Non ten remedio, polo que se ve, pero deixemos unha anotación. Uns dos aspectos máis curiosos da nomenclatura ibérica das aves é o camiño seguido por portugués e castelán para denominar a Pyrrhula pyrrhula, unha ave forestal de vistosa cor vermella no peito e ventre (nos machos, pois as femias son máis apagadas) .

O nome portugués dom-fafe debe proceder, de maneira estraña, do alemán dompfaffe, que designa esta ave (tamén chamada gimpel). Dom é catedral, pfaffe, crego. Esquécense neste caso as denominacións populares.

O nome español estándar camachuelo procede do andaluz camachuelo (derivado de camacho), que designa ao liñaceiro (Carduelis cannabina) nesta rexión. Ao igual do que Pyrrhula, esta última ave ten tons vermellos no peito, moito menos marcados. En ningunha lista de aves moderna intentouse corrixir esta asignación, inicialmente errónea, e lamentada por Francisco Bernis, autor da lista española, no seu libro da Ed. Gredos.

A primeira denominación que aprendín en castelán foi, no entanto, picabrotes. Así figuraba, cunha linda ilustración, nun libro chamado máis ou menos 50 preguntas sobre las aves. Esta publicación foi probablemente a "culpable" do meu interese por este grupo animal, xunto coa inesquecible Fauna Ibérica de Félix Rodríguez.

En galego a primeira voz proposta nunha lista completa de nomes foi paporrubio real (X.M. Penas e C. Pedreira). Esta forma aparece no dicionario de Valladares de 1884, cunha descrición impecable. Non teño idea se aínda forma viva. Só ten un problema, asocia ao Pyrrhula co Erithacus rubecula, o típico paporrubio, ben distinto certamente, en hábitos e aparencia.

En Asturias papu coloráu é tamén nome de Pyrrhula, rexistrado por Alfredo Noval e citado no dicionario asturiano on-line. No galego da Veiga do Eo recolleuse tamén papocolorado para Pyrrhula, segundo J. A. Fernández Vior, autor dunha tese sobre a fala deste concello.

Este é o motivo, a asociación con outra especie non afín, polo que posteriormente se propuxese cardeal en galego, voz citada por algún autor antigo e hoxe rexistrada como cardenal en puntos dispersos de Galicia. Con certeza hai diversas especies chamadas cardeais e cardenales no ámbito hispano-luso, pero realmente podería dicirse o mesmo doutras voces comúns de aves que se estenderon a América.

Máis nomes do Pyrrhula en galego? Apunto algúns, recollidos sobre todo dos traballos de X. R. Patiño e de Etnografía Mindoniense: picaflor, tillasancre, peitorroxo, frade..algúns máis?

mitras e rabadillas

2010-10-09T21:50:00.000+02:00

O pigóstilo é un conxunto de ósos soldados no extremo anterior dunha ave que sostén unha protuberancia carnosa na base da cola. A cuberta plumar desta zona ten ás veces unha cor diferente do resto da zona superior, polo que en bastantes paseriformes ten carácter diagnóstico.

Esta zona da ave sobre o pigóstilo denomínase mitra nas guías de aves. A voz pode deberse a que a súa forma pode lembrar a un gorro de bispo, de aí que en castelán de España se denomine habitualmente obispillo.

A Real Academia Española (http://www.rae.es/) sinala mitra como sinónimo de obispillo. O dicionario en liña portugués (http://www.priberam.pt/) dá mitra como unha forma rexional para o uropígio das aves (o nome da mitra en portugués culto estándar).

A forma máis popular en galego debe ser, no entanto, rabadilla. Esta voz é usada tamén no castelán culto hispanoamericano, e é recollida como correcta en dicionarios galegos. Aparece tamén en dicionarios portugueses, acarón de rabadela, aínda que o común na lingua culta é uropígio.

En Brasil hai tamén unha forma popular, sobre, e unha culta, uropígio.

En galego temos pois unha voz maiormente culta, mitra, e unha popular, rabadilla.

Cal debería preferirse?

ás, alas e asas

2010-10-05T21:46:00.000+02:00

Se ben unha forma bastante frecuente na literatura galega para os membros superiores das aves, recubertos de plumas, que fan posíbel o voo é ás, esta forma non é usada na lingua popular. Na realidade é un arcaísmo recuperado por certa literatura moderna, con algún uso entre falantes cultos. No galego moderno popular predomina totalmente alas, aínda que tamén se di asas nalgúns lugares, como en portugués actual. Ou polo menos era así cando se fixeron as enquisas do Atlas Lingüístico Galego (en prep.)

A RAG admite tanto á como ala, pero esquece asa por completo nos seus dicionarios modernos, con este significado.

A forma galegoportuguesa medieval á ou aa evolucionou a asas (as ás>as asas) en portugués. Na proposta reintegracionista do galego só se admite entón asa para os animais, encanto ala é unha parte dun edificio, seguindo o modelo luso.

Para qué usar unha forma medieval se podemos optar, cando menos, por dúas formas populares?

Cyanopica cyana

2010-09-26T14:31:00.000+02:00

Sempre me fascinou a pega azul ou rabilongo (Cyanopica cyana). É unha ave parecida a unha pega, de alas azul claras, con cabeza parcialmente negra e corpo acastañado. Non ten poboacións reprodutoras en Galicia, pero é moi característica das devesas de aciñeira do suroeste ibérico. Antes pensábase que unha especie similar de China era a mesma, mostrando entón unha estraña distribución mundial, cunha poboación en Iberia e outra no Extremo Oriente. Hoxe en día os datos xenéticos mostran que o rabilongo ibérico e o chinés son especies diferentes.

En galego foi proposta como denominación pega azul, tomado do nome port. pega azul, de base galaicoportuguesa, voz talvez de orixe libresca. Recentemente a lista de nomes de aves lusa foi reformada dando preferencia á voz charneco, que é usada popularmente en Portugal para a especie. En galego charneco é citado como nome de Anas crecca na lagoa de Budiño. A palabra charneco podería referirse a un "individuo charlador". O charneco galego podería deberse aos reclamos de Anas crecca ou ben é variante de marreco/a, voz popular luso-brasileira de varios patos pequenos.

A pega común Pica pica é chamada pega rabilonga en bastantes lugares de Galicia e rabolongo en poucos lugares. Rabilongo foi citada como nome de Cyanopica perto de Lisboa (Portugal) polo ornitólogo William Tait. Que nome gusta máis aos lectores do blog para Cyanopica e porqué?

Grazas

Máis aguias albelas

2010-09-26T14:05:00.000+02:00

Rebuscando no Dicionario de dicionarios (ILG-Barrié de La Maza) atopei a forma "alvela", aplicada a "águila culebrera" en Boimente (Viveiro). A enquisa da que procede este nome foi realizada hai poucos anos, entre 1978 e os primeiros anos do século XXI. Descoñezo a data concreta da recollida. Persoalmente non creo que a identificación sexa correcta. Desde logo pode verse a aguia cobreira na zona, pero tampoco é especialmente común. Tampouco se acompaña ningunha descrición. Buteo buteo á a rapaz máis común na zona.

Oceanodroma castro

2010-09-26T13:34:00.000+02:00

Segundo a información fornecida polo Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino e a UICN (Unión Internación para a Conservación da Natureza), Oceanodroma castro é unha especie de ave mariña que cría nas illas Canarias (España) e Berlengas (Portugal). Tamén está citado como reprodutor en zonas tropicais e subtropicais dos océanos Atlántico e Pacífico, como é o caso das illas de Madeira, e tamén en áreas temperadas como as illas Azores.

A Guía das Aves de Galicia de C. Pedreira e X. R. Penas Patiño indica como nome galego o de paíño chuchagraxas. A especie é moi similar a outras de paíños presentes en Galicia, polo que estimamos imposible que haxa unha distinción popular. Chupagrasas é voz que se rexistrou na tese de M. C. Ríos Panisse sobre a nomenclatura popular nos portos galegos, como nome de Hydrobates pelagicus na Ría de Vigo. Por iso, cremos que é máis recomendable o uso da denominación culta paíño de Madeira (cfr. esp. Paíño de Madeira, ing. Madeiran Storm-Petrel, port. Painho da Madeira).

O nome chupagrasas (chupagraxas en versión máis correcta) debe aplicarse a todos os paíños, xa que varias destas especies mariñas teñen o hábito de seguir os barcos, para alimentarse de descartes e restos variados. Por iso outro nome popular dos paíños é aceiteira.

Como curiosidade, dicir que o nome castelán paíño procede do galego, como comenta Francisco Bernis no libro de ornitónimos da súa autoría publicado pola Ed. Gredos.

reiseñores, ruiseñores e rousinois

2010-09-16T19:50:00.000+02:00

Luscinia megarrhychos é un paxaro castaño de canto melodioso, abundante en zonas de vexetación arbustiva densa no sur de Galicia, pero escaso ou ausente como reprodutor no oeste, centro e norte da comunidade. O seu canto e o costume antigo de poñelos en gaiolas dá lugar a que sexa relativamente coñecido. En castelán úsase para a especie o nome ruiseñor, procedente do provenzal rossinhol. Tamén do provenzal deriva o nome portugués rouxinol.

En galego popular a forma habitual e maioritaria é reiseñor, ás veces alternando co castelanismo ruiseñor (datos do Atlas Linguístico Galego, en prep.). A voz reiseñor tamén é coñecida no castelán de varias zonas de España, e se considera de etimoloxía popular (¿rosiñol>reiseñol>reiseñor? ou ¿ruiseñor>reiseñor?). No sur de Pontevedra e de Ourense perviven formas máis afíns ao portugués e á orixinaria provenzal, como rousinol, rouxiñol e rexinol. No sur de Lugo teño oído tamén reiseñol. Na literatura recente, desde principios do sec. XX pode verse tanto rousinol como reiseñor.

rabolongos e subeliños

2010-09-07T00:35:00.000+02:00

Aegithalos caudatus é un paxariño forestal de cores cincentas, negras e rosadas, bastante común en bosques densos e matogueiras altas, que se deixa ver tamén en pumares e bosques de ribeira.

Coñezo tres nomes populares da especie. Un é rabolongo, que se cita no libro Antela. A memoria asulagada, de X. L Martínez Caneiro, outro é rabo de culler, rexistrado no concello de Ames (A Coruña) por F. López e outros autores nun traballo publicado na revista Verba, e finalmente subeliño, que aparece na obra Etnografía Mindoniense, de Eduardo Lence Santar.

Todos fan referencia á súa cola longa, moi útil para identificalos. Na lingua culta úsase ferreiriño rabilongo e ferreiriño subeliño, transmitindo desta maneira as denominacións populares. A ave, aínda que non é da familia dos ferreiriños, lembra a estes polo hábito de buscar comida entre as pólas, inspeccionando inquietamente ata o último recanto das fragas.

grallas e choias

2010-09-01T17:30:00.000+02:00

Corvus monedula e Pyrrhocorax pyrrhocorax son dous córvidos igualmente negros pero de aparencia diferente. O primeiro ten a caluga cincenta e pequeno tamaño, mentres o segundo mostra un longo bico vermello en case todas as etapas da vida (alaranxado cando novos).

Ambas as especies teñen, porén, un trazo común: unhas sonoras voces similares a un brusco "choahh", "chiahh" ou "chiakk". Non debe estrañar que popularmente intercambien nomes. Nas Arribas do Douro, segundo un artigo aparecido na revista portuguesa A Pardela, da Sociedade Portuguesa para o Estudo das Aves, Pyrrhocorax é coñecida por tchóia. No Bierzo, El Páramo Leonés, La Maragatería e A Cabreira (León) choya é nome para Corvus monedula, de acordo co estudio La graja en la provincia de León, do grupo GIA-León.

En Galicia tense rexistrado choia para as dúas especies, pero é indiscutible que no oriente galego (Courel, Macizo Central) pode verse toponimia referida a esta forma en áreas típicas de Pyrrhocorax (Cova das Choias, etc.).Unha outra denominación para esta ave é gralla, que teño oído na Costa da Morte (Muxía) e que coincide co nome estándar portugués. No galego preferiuse desde hai xa algún tempo o uso de choia, que permite individualizar o xénero Pyrrhocorax e separalo das outras grallas.

Dito todo o anterior o único nome popular que coñezo para Corvus monedula en Galicia é choíña. Aparece citada na provincia de Ourense no Dicionario de dicionarios, do ILG-Fundación Barrié de la Maza (recompilación de Antón Santamarina).

Na linguaxe culta en galego úsanse gralla pequena e gralla cereixeira. Da segunda descoñezo por completo a orixe, só sabendo que cereixeiro é aplicado en ocasións a Oriolus oriolus, fantástica ave colorida tamén chamada vichelocrego ou ouriolo.

Gralla pequena é unha creación recente, creo que ben descritiva da especie, e en certo modo "tradución" do castelán grajilla. En Portugal chámase gralha-de-nuca-cinzenta. En español Corvus monedula tamén foi coñecida como chova (en todo caso esta última voz triunfou para denominar Pyrrhocorax). Outro nome español para Corvus monedula é grajeta, que aparece en obras do egrexio escritor Miguel Delibes, falecido este ano 2010.

aguias albelas e cobreiras

2010-08-22T20:06:00.000+02:00

Circaetus gallicus é unha ave de rapina que frecuenta espazos abertos, onde acostuma cazar réptiles, de aí que un dos seus nomes galegos técnicos sexa aguia cobreira. Cobreira procede do portugués águia-cobreira. Pensamos que a voz portuguesa é adaptación do castelán águila culebrera, que á súa vez podería ser adaptación da variante inglesa snake eagle. Dicimos isto, porque Francisco Bernis, autor da lista española de nomes de aves, non cita águila culebrera como nome popular no seu libro de ornitónimos, senón outras como águila blanca e águila lagartera. Comenta Bernis que culebrera se rexistra en libros de caza, o que explica en certa maneira que en traballos sobre a fala da Galicia oriental se citen nomes como "culabrela", antes de realizarse a propia lista de Bernis. Talvez dos libros pasou á fala, o que é coherente con esta forma alterada, en condicións de alfabetización deficientes.

E aguia albela? Ben, a única referencia que atopamos no Dicionario de dicionarios é a voz albela, que rexistra o ilustrado Padre Sobreira, no séc. XVIII en Ribadavia, con esta descrición:

"es el milano de color pardo claro, tamaño como un gallo, y que concurre a donde lavan tripas. Parece ser el buzaco de este país y otros". É preciso comentar que buzaco é nome galego berciano de Buteo buteo, rexistrado polo Padre Sarmiento na mesma época (citado por F. Bernis). Non vemos pois que poida aplicarse a Circaetus gallicus, nin sequera nun exercicio de imaxinación. Esta voz recollida en Ribadavia pasou a varios dicionarios galegos posteriores, coa acepción esperada de "milano". Iso si, hai que recoñecer que lle acaería moi ben a Circaetus gallicus, pois albelo é alguén ou algo branco ou con pelo branco. Si, pero non. Eppur si muove.

gabitas e lampareiros

2010-08-18T16:24:00.000+02:00

A gabita Haematopus ostralegus é unha ave Limícola frecuente en medios areosos e estuarinos galegos, en época de paso migratorio e invernal. A súa contrastada plumaxe branca e negra e o rechamante peteiro encarnado fan que sexa unha especie moi fácil de identificar. En Galicia ou nas súas proximidades cría na costa cantábrica, en segmentos litorais rochosos e pouco perturbados polo home . Eventualmente podería criar, de forma isolada, noutras comarcas costeiras do noroeste. No norte de Europa, non obstante, nidifica tamén terra adentro.

O ornitólogo inglés William Tait rexistrou a principios do séc. XX o nome "gavita" nas illas Sisargas. Hoxe é común velo escrito como gabita. O nome debe ser de orixe onomatopeica (a especie emite un "cavit, cavit" característico). A información de Tait é pois a razón de que gabita sexa a denominación habitual para a especie no galego escrito moderno.

É de resaltar que en enquisas recentes realizadas na Costa da Morte gabita é nome que algúns mariñeiros parecen aplicar ao xénero Sterna. Chama a atención que na recompilación coordenada polo filólogo Manuel Alvar sobre a fala dos mariñeiros ibéricos gavita aparece tamén no Sur de Portugal como nome dos Sterna. Tendo en conta a máis que probable orixe onomatopeica, e o feito de que esta última obra ten numerosos erros de identificación, pois non nos atrevemos a concluír demasiado. Aí fica a información, por se algún dos lectores pode dicir algo máis.

O nome castelán ostrero o o portugués ostraceiro son adaptacións do nome inglés ou o francés (oystercatcher, huîtrier). O nome inglés non é tampouco de orixe popular, senón unha creación cultista, se nos atemos ao que se nos di en Wikipedia (con data concreta de nacemento: 1731).

Un dos poucos nomes españois populares para o xénero Haematopus é lapero, das Illas Canarias. O hábito de comer moluscos non pasou tampouco desapercibido para os poboadores humanos do Noroeste. Na ría de Ribadeo coñécese o nome lampareiro (comedor de lámparas, ou sexa lapas). De aquí cara o leste úsanse varios nomes "molusquicidas", propios da Marina asturiana entre Eo e Navia, tales como llamparego ou bigareiro. Todo isto de acordo coa información xenerosamente fornecida por ornitólogos coñecedores da zona.

Quen sabe se non hai ningún outro nome usado para a especie en Galicia, vivo aínda no uso popular e sen recoller. Custa crer, desde logo que esta especie tan colorida sexa descoñecida por pescadores ou mariscadores.

alcaraváns e pernileiros

2010-08-11T14:12:00.000+02:00

O pernileiro ou alcaraván (Burhinus oedicnemus) é unha especie de ave pernalta, de cor castaña clara, con plumas negras na punta das alas. Prospera en terreos secos, con pouca cobertura vexetal, como por exemplo dunas ou campos extensos, onde busca os diversos invertebrados que compoñen maiormente a súa dieta. Os seus ollos saltóns e figura esvelta fan que sexa un elegante e estraño habitante das zonas máis secas de Galicia. Como queira que encontra mellor o alimento en zonas sen moita vexetación, os terreos arados e secos do interior foron sen dúbida un medio moi característico da especie. Co abandono da agricultura cada vez quedan menos zonas idóneas para esta Limícola na nosa comunidade.

A pesar de ser unha especie non demasiado conspicua debeu de ser moi común nas amplas superficies secas que deixaba no verán a desaparecida lagoa de Antela (Ourense). As enormes veigas pastoreadas deberon ser todo un paraíso para o alcaraván, pois o gando controla o crecemento da vexetación e diversos invertebrados están ligados aos usos pecuarios tradicionais.

Non estraña pois que a maior parte dos nomes populares galegos do alcaraván procedan do Sur de Ourense e Lugo.

Antonio Villarino e Serafín González, no libro sobre vertebrados da Limia (Limaia Producións) citan os seguintes nesta larga chaira: pernileiro, correboi, burileiro, dormideira, redomir, carluiz e pirulí. O Dicionario de dicionarios (ILG. Barrié de la Maza) indica carluís como nome en Sober (recollido por Aníbal Otero) e pernileiro en Medeiros-Monterrei (anotado polo lexicógrafo Elixio Rivas Quintas).

Permítome reproducir a descrición da voz pernileiro do último autor, do val de Monterrei:"pájaro grande nocturno, que pone dos huevos grandes casi como de gallina y su canto parece decir pernil, pernil".

Nomes populares como perluiz, dormir, peroluís tamén se rexistraron no N de Portugal, Castela e Canarias, e son de nítida orixe onomatopeica, moi evidentes para quen coñeza o reclamo e canto da especie.

Alcaraván é un nome de orixe árabe, moi difundido popularmente por Castela, Aragón e Andalucía, sendo tamén nome portugués (como é esperable, sobre todo no sur do país e baixo a forma alcaravao, co ditongo final au nasalizado tan característico deste idioma). Estas voces tiveron a fortuna de seren as escollidas no castelán e portugués culto polo que alcaraván é forma ben coñecida polos ornitólogos galegos. Até onde sabemos, non é voz xenuinamente popular en Galicia.

A presenza en galego do termo alcaraván (Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega, varios dicionarios, lista de nomes de M. Conde) débese ao feito de ser forma medieval xa en galegoportugués e que usualmente os dicionarios galegos soen completar os ocos da súa terminoloxía con termos comúns ao portugués e castelán.

O nome pernileiro, no entanto, está plenamente apoiado polo uso en recentes guías de aves e como vemos, por unhas máis que demostradas referencias populares.

Ansares e gansos

2010-08-02T16:48:00.000+02:00

Ánsar (talvez ansar en ocasións) é un nome empregado para certas anátidas torpes e pesadas no galegoportugués medieval, sendo voz ausente hoxe en día da fala popular en galego e portugués.

Así, nas Cantigas de Santa María lese "como d´anssar un grand´ovo" e nun Fuero Real "mays se galinhas ou ansares ou outras cousas que non son bravas de natura", por poñer só dous exemplos.

A Guía das Aves de Galicia, de Penas Patiño e C. Silvar, recupera ese nome seguindo o modelo castelán para o xénero Anser. Temos que dicir, en primeiro lugar que na Idade Media eran habituais as traducións de relatos e textos de cetrería entre as diversas linguas europeas. En castelán ánsar ou ansar ten unha maior vixencia popular mentres ca no galego popular predomina ganso.

De acordo con F. Bernis pata sería outra voz común no Noroeste ibérico para os gansos, pero nas fontes consultadas (Dicionario de dicionarios e Glosario de voces galegas de hoxe), non parece que sexa común en Galicia. O nome ganso pois é o habitual en galego, e tamén o foi na lagoa da Antela, onde estas especies deberon de estar ben representadas, de acordo coas enquisas realizadas por A. Villarino e S. González e publicadas nun coñecido libro sobre a avifauna da zona.

Dar preferencia a ánsar e sobre ganso diferencia artificialmente galego e portugués, pois ánsar desapareceu tamén de Portugal.

Un nome curioso indicado na Guía das Aves de Galicia citada é sangano para Branta leucopsis, que aparece no Dicionario de dicionarios como voz para "ganso, ave doméstica"en dicionarios do sec. XX e ademais datada en Mondoñedo no ano 1326. Sen dúbida é bastante dificil de imaxinar que esta especie, que se ve raramente nas costas galegas, puidera orixinar ese nome naquelas terras mariñás. Parece máis lóxico aplicarlle ganso de cara branca conforme aos usos en portugués e castelán (cast. barnacla cariblanca, port. ganso-de-faces-brancas)

Bubulcus ibis

2010-07-26T18:50:00.000+02:00

Bubulcus ibis é o nome científico dunha intrépida garza, orixinaria do Sur de Europa, África e Sur de Asia, que colonizou exitosamente o continente americano a partir do sec. XIX, ocupando no XX as terras de Australia e Nova Celandia. A pesar que xa ten criado nas Illas Británicas e que chega ata as remotas illas Malvinas, non cría en Galicia de momento, sendo, por outra parte, relativamente rara no noroeste ibérico.

En lingua galega, como é de esperar, non ten nome popular. Ora ben, de documentos medievais galegoportugueses coñécese doral, tamén referida no castelán, que F. Bernis interpreta como nome de Bubulcus ibis. Probablemente a voz galega teña a súa orixe nunha tradución de textos de cetrería.

En castelán escrito úsanse actualmente os nomes garza vaquera, garza ganadera (México), garcita bueyera (Arxentina) e garcilla bueyera (España). Neste último país son máis frecuentes popularmente formas como reznero ou espulgabueyes, sendo garcilla bueyera unha voz de carácter máis libresco. En Portugal a lista técnica prefería ata hai pouco garça-boieira, nome probablemente inspirado nos nomes español, inglés e francés, que fan todos eles referencia ao gando. Nunha reforma recente da lista técnica ornitolóxica lusitana deuse preferencia a carraceiro, nome popular alentexano. As carraças son os carrachos, tamén denominados carrazas nalgunha zona do sur de Galicia. Facemos notar a similar orixe semántica das voces populares ibéricas, pois rezno é carracho en castelán.

No Brasil, úsase , no entanto, garça-vaqueira para esta especie tan asociada aos bovinos, entre os que atopa o seu alimento (invertebrados diversos).

Nas listas galegas teñense usado dúas denominacións, unha é garza mediana, outra garza boieira. A primeira é unha creación terminolóxica recente, dos anos 70 do sec. XX, talvez inspirada no nome meá, que designa en tratados medievais galegoportugueses un tipo de garza, de entre varias citadas nunha paxareira. Ou se cadra é nome unicamente motivado polo seu tamaño. Garza boieira é evidente adaptación, tamén recente, de garcilla bueyera, garça-boieira e cattle egret.

mobellas

2010-03-16T15:28:00.000+01:00

Co nome científico de Gavia coñécese un xénero de aves acuáticas moi adaptadas ao mergullo. Poden somerxerse no mar durante varios minutos a ata 30-40 m de profundidade, en augas dóces ou mariñas. Crían en lagos e áreas de tundra de rexións boreais ou norteñas, invernando en latitudes temperadas. A especie máis frecuente en Galicia é Gavia immer, invernando arredor da centena de exemplares. En galego non ten nome popular, e tampouco en ningunha lingua ibérica.

Todos os nomes ibéricos actuais foron creados "ad hoc" ou tomados doutras especies de hábitos similares. A voz colimbo, que se rexistra en castelán e tamén en dicionarios portugueses, é adaptación do antigo nome científico Colymbus, que incluía tamén outras especies mergulladoras, como os actuais mergullóns do xénero Podiceps. Colimbo procede orixinariamente do grego, onde designaría probablemente podicipédidos, como pode consultarse no magnífico libro de ornitónimos españois de Francisco Bernis, da Ed. Gredos.

O nome mobella pensamos que debe aplicarse popularmente aos corvos mariños grandes, como acontece no occidente asturiano con mabea/mobea. Este nome, mabea, que pode oírse tamén na ría de Ribadeo, é a realización de mobella no asturleonés occidental, onde a terminación -eya é ás veces pronunciada como -ea.

Na tese de M. C. Ríos Panisse rexístranse outros presuntos nomes dos Gaviidae, como can de marzo e patoula. Sería interesante recibir comentarios e datos destas denominacións.

Porén, xa desde principio do século XX, en galego e portugués a voz mobella é reservada para os Gavia. Curiosamente este nome científico deriva do latino para gaivota. Na actualidade a Real Academia Galega recomenda escribila con v, movella. Isto é debido a que algúns etimólogos pensan que pode estar relacionado con moverse ou co movemento das alas. En todo caso non parece que teña moito éxito esta recomendación, pois mobella é forma predominante e practicamente única en textos técnicos.

Lanius

2007-06-10T11:43:00.000+02:00

O xénero Lanius é un grupo de aves asociadas en Europa aos agropastorais extensivos. Son pequenos predadores que se alimentan sobre todo de invertebrados. O mosaico agrícola e pastoral tradicional nun clima de afinidades norteñas , mediterráneas ou continentais(dependendo das especies) é o seu medio ideal.

En Galicia coñezo dúas denominacións populares básicas para o xénero , unha é picanzo, da área da Gudiña (SE de Galicia) e outra cascarrollo/cazcarrollo da comarca do Val de Verín, coas variantes cascorro e cascarroño na Limia e Baltar, respectivamente. A primeira tivo máis fortuna literaria, ao ser a forma escollida polo portugués (picanço) e o galego estándar para denominar a especie. Picanzo, por outro lado, é voz ben coñecida na área dos antigos dialectos leoneses, desde Zamora ata a Extremadura española, e, por tanto, é tamén o nome usado no castelán falado hoxe en día nesas terras. Cascarrolho úsase tamén en Portugal, no P. N. Peneda-Gerês.

A etimoloxía destas palabras pode estar relacionada coa actividade predatoria (picar, picanzo) ou no caso de cascarrollo talvez coa coloración, pois as cascarrias son as pelotiñas de bosta que quedan adheridas ao corpo das vacas no seu transitar do campo á corte.

Alguén dos lectores coñece alguén outro nome vernáculo máis para os picanzos en terras galegas?

olmos, negrillos e umeiros

2007-05-20T20:09:00.000+02:00

Pregúntame un amigo cal sería o nome máis apropiado para Ulmus, un xénero de árbores ribeiregas e campestres. No dicionario castelán-galego da RAG- F. Barrié de la Maza aparece olmo e umeiro como equivalente do castelán olmo. Na lingua popular galega, de acordo co Glosario de Voces Galegas de Hoxe (recompilado por C. García) son dous os nomes predominantes: un é olmo, outro negrillo. Esta última voz tén unha ampla difusión na provincia de Ourense e Sur de Lugo e aparece tamén nos dicionarios portugueses, ademais de usarse en textos técnicos, ao lado de ulmeiro. Negrillo debeu de ser excluído do dicionario galego pola súa orixe castelá, cun sufixo -illo característico desta lingua. Sobre umeiro, temos dúbidas máis que razoables sobre a súa correcta identificación no dicionario da RAG, e a súa inclusión podería ser resultado da asociación co portugués ulmeiro. Umeiro parece denominar, de acordo con información dialectal diversa, ao amieiro Alnus glutinosa, no Bierzo, Valdeorras e no galego asturiano.

Olmo, pois, parece ser a forma xeral máis recomendable de acordo cos criterios da RAG. Consultando o dicionario portugués da Porto Editora vén desta maneira ulmeiro: " árvore de grande porte (..) também conhecida por mosqueiro, negrilho, olmeiro, olmo, ulmo." Olmo sería, por tanto, un dos nomes derivados do latín Ulmus. Ulmeiro podería usarse se aceptamos a influencia do portugués estándar, pois parece que non é voz común en Galicia. Segundo os dicionarios galegos un lugar poboado de olmos sería unha olmeda, un olmedo ou un olmedal.

pegas marzas e gaios

2007-05-15T21:02:00.000+02:00

Garrulus glandarius é o córvido que mellor representa os ecosistemas forestais galegos. Omnívoro, oportunista, esperto, gregario, ruidoso...o seu grasnar non nos pasará desapercibido en calquera bosque. É, por tanto, unha especie ben coñecida popularmente.

Gaio é un dos nomes máis difundidos na fala, especialmente no oriente e sur do país, tendo tamén uso literario. É voz patrimonial , derivada do nome propio latino Gaius...para facernos á idea, un tal "Pepe" da época. Gaio é, por outra parte, unha denominación común co portugués e tén a mesma orixe ca o fr. Geai e o ing. Jay.

No O, N e centro de Galicia, porén, son frecuentes as voces derivadas de pega: pega marxa, pega rebuldán e pega rebordá, mentres ca no SE é habitual pigarro. Nalgún lugar pega marxa deriva a pega mansa, pero de mansas non teñen nada....Na lingua escrita vése tamén moi frecuentemente a variante pega marza, que parece realización ceceante de pega marxa.

Marxa quere dicir "pinta" ou "mancha", por tanto, pega marxa é "unha pega con pintas", facendo referencia ás rechamantes plumas azuis e negras da ala. Andando polas fragas atoparemos algunhas destas belas plumas, cun pouco de sorte e algúns paseos.

cirrios e vencellos

2007-05-10T19:22:00.000+02:00

Nos ceos das cidades e vilas de Galicia, especialmente entre maio e agosto é común escoitar o "srrríii srrríi" característico dos cirrios ou vencellos. Pasan moito tempo voando e só precisan as súas extremidades para pousarse en paredes verticais ou apoiar o seu corpo nos buratos onde crían. A súa silueta con finas alas curvadas e o seu voo en grupos ruidosos é un indicio inequívoco do verán. Nos textos galegos recentes había certa tradición de chamalos vencellos. Este nome debe de ser o máis común popularmente en Galicia (ás veces como vencexo). Porén, a RAG considera que estas voces son de orixe castelá, e dá preferencia a outros vernáculos, como a voz cirrio, de clara motivación onomatopeica.

A forma popular máis difundida, despois de vencello, é probablemente cirrio: óese na comarca do Ribeiro, en Rubiá, Becerreá e no Bierzo galegófono, polo menos. En ocasións aparecen variantes como irrio ou birrio, cirnio e guizguirrio (Xurés) e zilro (no veciño P. N. Peneda-Gerês). Na Limia coñécense tamén aos cirrios como xirotos e birlos. Estes nomes tomeinos maiormente da obra "Diccionario de diccionarios", publicada polo ILG-F. Barrié de la Maza, onde aparecen outros, como andurón ou avión, sen localización xeográfica. Pedreiro parece ser tamén outro nome dos cirrios, lembrando unha profesión tradicional en Galicia.

fragas e fragas

2007-05-08T11:35:00.000+02:00

Se a algún dos lectores se lle pregunta que é unha fraga en galego, con certeza a maior parte contestará "bosque mixto, conxunto de árbores diversas, especialmente caducifolias". Este é o significado predominante no galego actual, pero non debemos de esquecer que na Galiza oriental fraga denomina un "conxunto de penedos". Este significado parece ser o máis antigo en galego, de acordo cos etimoloxistas, e está relacionado con palabras comúns como fragoso "abondoso en penedos, quebras e desniveis pronunciados, polo que o paso é difícil".

A denominación do oriente é similar ao portugués actual fraga, que designa tamén un conxunto de rochas. No galego zamorano de Lubián, por exemplo, atopamos un topónimo como Fraga da Osa, que deberá ser, probablemente, un barranco onde habitaban estes plantígrados en tempos pasados e non un bosque.

Fraga, como bosque, é un uso característico das provincias de Lugo e Coruña, que pola maior importancia demográfica do occidente e a boa representación de escritores desa zona, pasou a ser unha forma do galego común.

abetouros con b

2007-04-13T17:30:00.000+02:00

O abetouro, Botaurus stellaris, é unha especie de "garza" ou ardeida que frecuenta canaveirais das áreas húmidas. Na Galiza, na actualidade, é sobre todo unha especie que se observa en paso migratorio.

Para o coñecedor da outra lingua oficial galega, o español, resulta rechamante o feito de que en castelán avetoro é escrito con "v", e en galego, con "b". En galego o uso con "b" está testemuñado xa na Idade Media, coa forma betouro. Probablemente teña a súa orixe no francés medieval butor ou no latín desa época botaurus. A voz adaptada do francés, bitor, foi usada en castelán arredor do ano 1600, como indica F. Bernis no seu "Diccionario de Nombres Vernáculos de Aves" (Ed. Gredos). Posteriormente pasa a denominarse avetoro. Esta "a" inicial debeu influír na forma literaria galaicoportuguesa, e en portugués hoxe emprégase abetouro. En galego atopamos un precedente da forma actual abetouro en 1962, na "xeografía fito-zoolóxica" da Historia de Galicia, vol. I (Ed. Nós), impresa en Buenos Aires, e de autor Luís Iglesias. Non se trata, pois, por tanto dunha simple "copia" do uso portugués, senón dunha forma da tradición literaria medieval, con prolongación no sec. XX e nos nosos días.

Narcissus

2007-04-08T20:20:00.000+02:00

Abril é o mes dos narcisos. Unha boa parte das especies galegas están en plena floración. Segundo o Catálogo da Flora Vascular Galega , de E. Nino, E. Losada e J. Castro, habería unhas 9 especies do xénero con presenza confirmada en Galiza.

O nome xeral para todas elas, é sen dúbida o latinismo narciso (como en portugués -narcisso- e castelán narciso). A súa orixe está nun personaxe mitolóxico, e de acordo co dicionario da RAE un narciso é un "hombre que cuida demasiado de su adorno y compostura, o se precia de galán y hermoso, como enamorado de sí mismo". A motivación do nome destas plantas está pois, na beleza das súas flores.

Existen, porén, algúns nomes de orixe popular. Vexamos algúns.

Motivado na cor dalgunhas das especies, coñécese no centro de Galicia, polo menos, a voz amarelle, que se podería empregar sobre todo para Narcissus bulbocodium, unha das especies máis comúns. Outro nome que recollemos da bibliografía é campaíña, que foi citado polo coñecido crego e botánico Padre Sarmiento e por varios dicionarios. Aos narcisos grandes, cultivados, tamén se lle chama Flor de S. Xosé, de aí que pase a denominar tamén o conxénere silvestre de gran tamaño Narcissus pseudonarcissus. Sobre afroixón, outro nome citado na bibliografía, non temos datos e descoñecemos se aínda hoxe é forma aplicada aos narcisos e concretamente ao narciso de Asturias Narcissus asturiensis, que se distribúe en Galiza sobre todo polo norte e zonas montañosas da Comunidade e que aparece na fotografía. Algún dos lectores tén algunha información sobre o uso popular de afroixón?

labiérnagos e adernos

2006-12-06T22:28:00.000+01:00

Leo na interesante Guía das Árbores de Galicia, de H. Niño e C. Silvar (Ed. Bahía), o nome labiérnago para Phillyrea angustifolia. Esta especie é un arbusto típico da rexión mediterránea, presente en Galicia só nas partes do país máis secas no verán, como é a cunca do río Sil. O nome é idéntico ao castelán e o ditongo -ie- (só presente nos cultismos en galego) denota a orixe castelá desta palabra.

Mergullándonos no "Diccionario de diccionarios" (ILG-Fund. Barrié De la Maza) atopamos unha denominación autóctona, aderno, que recolle o lexicógrafo Padre Sarmiento alá por 1700 en Quiroga, ("creo que es la Phyllirea", dinos, e a describe un pouco). Tamén nos di que nas Ermidas e Valdeorras tería a variante laderno, ao que chama en castelán "lentisco").

A cousa tén o seu interese, porque estas formas derivan directamente do latín alaternus, e ademais coinciden coa forma portuguesa aderno, que en Portugal continental designa Phillyrea angustifolia (aderno-de-folhas-estreitas ou lentisco-bastardo), Phillyrea latifolia (aderno-de-folhas-largas), e Rhamnus alaternus (aderno-bravo ou bastardo).

En realidade a voz quiroguesa e portuguesa aderno aplícase en distintas partes do mundo a plantas diferentes. En Madeira, Canarias e Brasil aderno denomina a vexetais propios desas zonas.

....¿Que pinta Canarias aquí? Pois si, pinta moito, xa que a lingua popular canaria tén gran cantidade de portuguesismos, algúns deles, como vemos, comúns ao galego. Hoxe en día a construción e a pesca unen Galicia o o arquipélago, porén, no aspecto lingüístico esas conexións déronse a través de Portugal, e son bastante antigas, pola contribución de colonos portugueses ao poboamento europeo das illas.

Con certeza aderno, ha de ser voz viva aínda nos vales do Sil, e é recomendable para Phillyrea, sempre cun modificador, como pode ser aderno de folla estreita. Talvez haxa máis nomes populares da especie, pois é común neses vales orientais.

caxigos, quejigos e cerquiños

2006-11-26T17:39:00.000+01:00

Estes días puiden comprobar de qué sutil maneira o castelán exerce ás veces a súa influencia sobre os filólogos galegos, probablemente sen eles saberen. Trátase do caso do nome caxigo, supostamente sinónimo de quejigo (voz castelán para a especie de carballo Quercus faginea).

Na información que consultei do "Diccionario de dicionarios" ILG-Barrié De la Maza, nas localidades onde se rexistra caxigo, na maior parte, non existe Quercus faginea na flora local nin comarcal. Algunha das fontes dá caxigo como sinónimo de carballo cerqueiro ou cerquiño, nomes galegos de Quercus pyrenaica.

Penso que eses "caxigos" galegos son, esencialmente, Quercus pyrenaica, e non Q. faginea. Por outro lado, a voz quejigo en castelán popular aplícase a máis carballos do que Quercus faginea.

Pódese baixar de internet en pdf. "Nomenclatura popular de Quercus (Fagaceae) en los Valles Meridionales de Cantabria", de autor Manuel Pardo de Santayana (Real Jardín Botánico, Madrid). En galego caxigo tamén se emprega moi localmente para as pólas dos castañeiros, aínda que xeralmente penso que tén o significado cántabro, referido nese artigo, de cajigo/cajiga "robles jóvenes de porte arbustivo" (Quercus robur ou Quercus pyrenaica)

Como conclusión collemos un dicionario ou repertorio terminolóxico e vemos caxigo como galego para Quercus faginea (quejigo), mentres que quizais a algúns xa lles vai parecer incorrecto caxigo para Quercus pyrenaica (rebolo, carballo negral, cerquiño, cerqueiro), un dos carballos máis comúns en Galicia. Isto non ten correspondencia cos usos populares. senón que é resultado de favorecer a selección feita no castelán estándar.

úbalos

2006-11-26T16:57:00.000+01:00

Retomamos pois a anterior entrada sobre úbalos e pincaouros. A voz úbalo foi proposta por min para denominar Carduelis spinus, nunha lista de nomes de aves ibéricas. Pincaouro non me gustaba, porque, en primeiro lugar, un encontro vocálico aou é pouco habitual en galego, e, por outra parte, porque parecía designar diversas especies similares.

Esta última obxección é de carácter menor, pois o desprazamento de significado nos textos técnicos é relativamente habitual nas linguas, e, por outra banda, os usos populares tenden a estar menos definidos. Un exemplo é a denominación terrera en lingua castelá, para o xénero Calandrella. Francisco Bernis, autor da lista de aves en castelán, recolleuna tanto para a laverca Alauda arvensis, como para a Calandrella, pero sobre todo para a primeira. Na súa listaxe reservou, porén, terrera para Calandrella.

Ora ben, nós sabiamos que algúns paxareiros galegos empregaban a voz úbalo, que tamén é moi popular en Asturias e Zamora, como despois puidemos comprobar. Úbalo pertence á familia do castelán lúgano e de toda unha serie de nomes europeos similares.

Popularmente coñécense no ámbito do español as variantes lúgaro, lúbano, lúcano e úbano. A estándar lúgano tamén se rexistra na fala popular nalgúns puntos de Galicia, sen dúbida chegada directamente do castelán moderno. Estas denominacións están emparentadas cunha boa serie de formas románicas, das que se descoñece a orixe: lluer (cat.), llucaret (cat.), lucarino, lucherino (it.), lugre (port.), lúgano , lugarin (alto-italiano), lugarin (veneciano), lujarin (friulano), etc..

No momento da elaboración da nosa lista pensamos na forma lugre, do portugués actual, que designa tamén en galego, portugués e castelán un tipo de barco. A voz lugre para o paxaro nunca se empregara en galego, polo que non resultou ser ao final a nosa escolla.

En galego tamén sabemos do uso das formas lúgaro e lúbaro, en textos do ensaísta de artigos de natureza E. Fernández De la Cigoña, das que descoñecemos a fonte.

Sen dúbida, con frecuencia a selección do léxico é unha cuestión - en ocasións- de gusto persoal, e algúns poderán soster, con razón, que a palabra úbalo non tén unha morfoloxía moi galega.

A RAG parece ter expresado o seu punto de vista, preferenciando pincaouro.

úbalos e pincaouros

2006-11-20T15:20:00.000+01:00

Úbalo e pincaouro son dous nomes que denominan hoxe o Carduelis spinus, un belo paxariño granívoro, da familia do xílgaro e do canario. É moi abundante en inverno, vése con frecuencia na beira dos ríos de Galicia, alimentándose das "piñas" dos amieiros. Como ave norteña que é, só permanecen a criar algúns, de forma irregular, en piñeirais serráns de Galicia ou nalgunhas montañas frías, mentres que a maior parte volve ao centro e N de Europa na primavera.

Pincaouro é a forma que dá como preferente a Real Academia Galega...supoñemos!.. pois o gran dicionario normativo oficial está por facer ! (só se fixo un pequeno dicionario hai uns anos). A voz vén no dicionario galego-castelán RAG-Barrié De la Maza, para traducir o castelán lúgano. Tomando un dicionario de común uso, como o Dicionario Xerais da Lingua, non vén forma algunha para este paxaro, como tampouco vén na versión de 2004 do Vocabulario Ortográfico da Lingua, da RAG.

Curiosamente a "Real Academia de la Lengua Española" só admite lugano, en troca da forma esdrúxula hoxe dominante neste idioma.

Pincaouro procede de pinca (=penca, pinta) e ouro, seguramente polas belas cores amareladas na cola e cabeza, especialmente dos machos. Úsase popularmente en Galicia no NW da provincia da Coruña, polo menos, aínda que os autores que o recolleron (filólogos e algún ornitólogo) adscribírono tamén a aves semellantes, como o verderolo ou o xílgaro (ambos os dous con PINTAS DE OURO). Na guía das aves de Galicia, de X. R. Penas Patiño e C. Pedreira, Ed. Bahía, de 1990, vén pincaouro, que é con certeza, a fonte do dicionario castelán-galego anteriormente citado. Outro día falaremos da voz úbalo, proposta por nós, e doutros nomes populares citados en Galicia para a especie.

relas e estrozas

2006-11-15T20:17:00.000+01:00

Hyla arborea é unha ra común nas zonas palustres e encharcadas de Galicia. Infelizmente, moitas delas están suxeitas a diversas ameazas (aterros, contaminación, abandono gandeiro..) que fan que moitas destas zonas teñan desaparecido, e con elas os animais acompañantes, como os anfibios. Na recomendable "Guía dos Anfibios e Réptiles de Galicia", de P. Galán, Ed. Xerais, aparece o nome estroza para esta ra.

Hai algún tempo fixemos unha lista de nomes de anfibios e réptiles e excluímos este nome por non ter datos sobre el. Hoxe podo dicir que estroza é forma viva, polo menos en Bergantiños e aparece citada nada menos que polo egrexio escritor E. Pondal no "Diccionario de Diccionarios"(ILG-Fund. Barrié De la Maza). Vén tamén aplicada á "ra arbórea" en dicionarios antigos. Non hai razón, pois para proscribila en galego. O seu orixe pode estar no verbo estrozar (estragar), pois segundo crenza popular ao comela as vacas accidentalmente, estas inchaban a barriga e morrían.

Sobre rela, que nos propuxemos para Hyla arborea por coincidir co portugués (de ra-ela, ra pequena) , obtivemos referencias cruzadas de usos tanto para insectos como para algún posible anfibio, que ao ser tragados facían mal ás vacas. Porén, sería preciso un estudo para esclarecer o significado en distintas partes en Galicia da voz rela. Sabemos que rela emprégase tamén para "couza", "traza" (insecto que roe a madeira). Unha voz similar, ralo, aplícase ao insecto Gryllotalpa.

As veces habituámonos a usar formas (eu acostumo usar rela) , moitas veces por unha cuestión de gusto, ou neste caso por exemplo, tamén por dispor dunha determinada información no momento. Enfín...que convivan relas e estrozas. Por certo, a estroza é un precioso anfibio pequeniño, de cor verde, totalmente inofensivo para os humanos.

Humm, e a rela este texto, será unha ra?

"¿Vé-lo con cara de rela, brinca que te brincarás sempre nas rúas da aldea? ¡Non ten nai! ¿Vé-lo, seu traxe en anacos, cos outros cal el andar un día e outro a larpazos? ¡Non ten nai! ¿Vé-lo, sin ir nunca á escola, feito eterno nugallau, que sólo pensa en camorras? ¡Non ten nai! ¿Vé-lo, cos probes metendo÷se, tirando pedras ós cans, roubando a froita nos eidos?"

Fr. Samuel Elján (1913). Mágoas. Versos gallegos. El Eco Franciscano. Santiago.

osgas e salmantesas

2006-11-12T19:40:00.000+01:00

No galego escrito téñense empregado recentemente dous nomes para Tarentola mauritanica, un é osga, outro salmantesa. Tarentola é un réptil nocturno da rexión mediterránea, común e bastante coñecido por frecuentar as casas de campo en busca de insectos.

A voz osga encontrámola no Vocabulario das Ciencias Naturais (A. Sanjuán, M. A. Fernández, M. P. Jiménez, P. Brañas, Ed. Xunta de Galicia, 1991). A súa orixe está no portugués osga, voz común nesta lingua para este réptil. A súa etimoloxía é descoñecida.

Salmantesa aparece na excelente guía de P. Galán dos Anfibios e Réptiles de Galicia, da Ed. Xerais. Tras buscar con pouco éxito en Galicia a orixe deste nome, internet deunos unha pista valiosa. Aparece nun glosario na rede da fala do municipio de Odón (Teruel) como denominación para salamanquesa (voz castelá da Tarentola). Esta forma, salamanquesa, deriva, por certo, de salamanca, palabra dialectal castelá e galega que se aplica á pintega, anfibio frecuente en terras norteñas de Iberia. Non sabemos do uso popular de salmantesa en Galicia. No libro Xogos populares en Galicia, de 1986 , e de autores R. Pérez y Verde e X. A. Tabernero Balsa, aparece salmantesa como nome para Mantis religiosa, insecto máis coñecido por barbantesa, parraguesa e galbana.

O castelán salamanquesa tén sido tamén empregado na literatura, aínda que non de forma frecuente, como cabe esperar desde animal escaso en Galicia de forma natural..polo menos en canto as temperaturas medias non soben un pouco máis...

"O bolimarte é algo así como unha salamanquesa; outros din que o que somella é un alacrán. Tén crista roxa, coma de galo, na cabeza. Medirá unha media cuarta, i o máis do seu corpo é rabo. Pón un ovo cada sete anos, e precisamente no niño do moucho; os ovos do moucho son brancos i o do Bolimarte mouro, pro o moucho non se decata" .

Álvaro Cunqueiro (1960). Escola de menciñeiros. Ed. Galaxia.

A escolla estaría, talvez, entre unha palabra estándar portuguesa (variante románica máis afín ao galego) e un aparente localismo castelán, salmantesa. Parece máis recomendable a primeira.

Nas falas galaico-portuguesas, para algúns de orixe galega, do Val de Xálima (Cáceres) aparecen as voces zaparrostro e santurrostro, que enlazan coa forma local saltarrostros, do castelán actual -con influencia asturleonesa- das Arribas do Douro (Zamora-Salamanca). Ata o momento non nos consta o seu uso en Galicia.

brizos

2006-11-08T13:12:00.000+01:00

En diversos dicionarios galegos aparece brizo, como denominación para algo "moi verde", "vizoso". A voz aplícase tamén, segundo o dicionario Xerais, a unha planta da familia das umbelíferas de flores brancas e amarelas que medra nas marxes dos ríos (Berula erecta; sinónimo: Sium angustifolia). Citada en Coruña e Lugo segundo o Catálogo da Flora Vascular Galega. Segundo esta publicación, porén, brizo aplícase a plantas do xénero Nasturtium, Apium e Berula. De acordo co "Glosario de Voces Galegas de Hoxe", compilado por Constantino García, é forma moi difundida en Galicia para planta umbelífera parecida ao berro (sobre todo na provincia da Coruña).

Na documentación antiga, sec. XVIII atopámola, en Ribadavia, citada polo Padre Sobreira

" En prados y arroyos. Especie de cicuta débil, tallo manchado, la come el ganado. La flor corimbo blanco".

Ou no dicionario do XIX de Marcial Valladares:

"Ribadavia. Hierba que tiene hojas como el nabicol, que se cría en los pozos y arroyos, y suele comerse. Compréndense bajo esta voz genérica, en algunos puntos de Galicia, dos especies de plantas pertenecientes á la familia de las umbelíferas de Jussieu, a saber, la Berrera Helosciadium nodiflorum seu Helosciadium nodiflorum, seu Sium nodiflorum. (V. BERRO-FEMIA) y el Selinum carvifolia, ambas vivaces y de lampiño asurcado tallo, bien que siempre erguido en la última; hojas de esta, ternado-descompuestas, con segmentos pinado-hendidos y divisiones lanceoladas, terminantes en rejoncito; margen del caliz oscurecida, pétalos escotados con lobulillo envuelto. La primera es abundantísima en tierras cenagosas y en casi todos los cauces de agua. La segunda crece generalmente á orillas de los riachuelos: una y otra florecen de junio á agosto y su flor es blanca"

Parece claro que é voz xeral para varias especies de umbelíferas.

Recentemente foi empregado brizo para denomina-la cuasi-endémica de Galicia Angelica pachycarpa, que vive en acantilados costeiros. Dado que polo que se ve, existen varios brizos, suxerimos aplicar algún modificador, como brizo mariño, ou como alternativa usa-la adaptación do nome científico anxélica mariña para a especie. A voz angélica é tamén usada en portugués para este xénero .

"¡Acordo-cheme ben! Sentámo-nos Sabela e eu na beira do río que rebullecía xemendo xunta os erguidos brisos, e lambía as follas dos ameneiros engarrando nelas pingas d'auga semellantes a pelras. A noite era de luna clarísima; carraban as rans nas pozas, e de cando en cando ouía-se o atruxo dalgún macidán que alá lonxe berraba: -¡Viva o Carballiño!"

Lisardo Barreiro (1890) .A Lenda das Burgas. Ed. Andrés Martínez. A Coruña

aguias caudais e calzadas

2006-11-05T21:24:00.000+01:00

Aguia calzada é o nome vulgar de Hieraaetus pennatus, rapina hai anos escasa en Galicia pero hoxe algo frecuente na bacía do Miño e algunhas serras do sur e centro de Galicia. O epíteto calzada tén relación cos usos portugueses e casteláns (calçada, calzada), e fai referencia ás abundantes plumas presentes nas pernas do animal. En realidade o portugués calçada foi tomado do castelán calzada, e este, ou do inglés booted ou do francés botté. En todas estas linguas é un nome de orixe técnica, hoxe popularizada entre os adeptos á observación de aves.

En galego tense usado aguia caudal.. Descoñezo a orixe desta denominación, pero o feito que que sexa voz cultista e de que en castelán aínda hoxe signifique aguia real (www.rae.es) faime pensar que procede desta lingua, por algún tipo de erro de asignación. Nos textos antigos españois aguia caudal vese aplicada, como dicimos, á aguia real (Aquila chrysaetos)

A recomendación non pode ser outra, por tanto, ca aguia calzada.

Herpestes ichneumon

2006-10-30T23:54:00.000+01:00

Este mamífero vivérrido é común na metade S da Península Ibérica e en toda África. Xa que non se encontraron restos fósiles até o momento, pénsase que puido ser introducido polos árabes. No Vocabulario das Ciencias Naturais (A. Sanjuán, M. A. Fernández, M. P. Jiménez, P. Brañas, Ed. Xunta de Galicia, 1991) denominano mangosta (cfr. ingl. Egyptian mongoose, fr. mangouste, port. mangusto). A forma rexístrase en galego xa en 1937, na obra "O idioma dos animás (opúscaro de enxebreza)" de Fuco Gómez...impresa en Cuba!

"mangostas, toiróns e outras alimarías andan a pesca de gazapos, de porcos d'Indias"

Creo que sería necesario un adxectivo, pois hai diferentes especies do xénero Herpestes. En catalán úsase mangosta africana. En Portugal mangusto e manguço son nomes xerais, pero para Herpestes ichneumon é común hoxe saca-rabos. Curiosamente esta forma case coincide co nome para a xeneta de moitos lugares de Ourense, rabisaco.

"Disparamos-lles un par de veces ós pombos, inutilmente, e vimos un rabisaco insolente que non nos interesou. Baixamos da lomba cara a un río, atravesámo-lo nun vao, non sen caer e mollar-nos"

Morning Star (Miranda, Xosé, Ed.Xerais, Vigo, 1998)

Herpestes ichneumon puido estar presente en Galicia hai algún tempo como se suxire no "Atlas de los Mamíferos Terrestres de España", sería algunha vez chamado rabisaco?

Sacarrabos é continuadora dos usos galegos e é popular no S de Portugal. Sen obstáculo para que denominemos mangosta en xeral a todas as especies similares.

A curiosa ruta da mangosta: do marathi, lingua da India, ao ingl. ou francés (mongoose, mangouste). Se cadra primeiro directamente ao portugués. Do francés ao castelán. Do castelán..ao galego literario moderno.

Galemys pirenaicus

2006-10-30T23:23:00.000+01:00

Leo no Atlas de Vertebrados de Galicia (SGHN-Consello da Cultura, 1995) o nome rato de almiscre para este interesante mamífero insectívoro acuático, e aparecen tamén as variantes aguaneira, toupeira de auga e toupa de río. No libro "Os Espazos Naturais de Galicia", de varios autores ( Ed. Nigra-Trea, 2004) aparece aguaneiro como voz para a especie. Que forma escoller?

Rato de almiscre é bastante antiga, recóllea o Padre Sarmiento como rato de almizcle en 1755 (Diccionario de diccionarios, ILG-F. Barrié) e di del: " Es ratón pequeño que anda en los muros viejos cuyo excremento huele mucho. Haylos en Pontevedra ". O normativo hoxe para almizcle é ALMISCRE.

Aguaneiro rexístraa Frei Juan Sobreira en Ribadavia no séc. XVIII, como "rato de agoa". En todos os dicionarios antigos e información dialectal diversa aparece como sinónimo de aguadana (en Barbanza, recollida por nós), coa variantes :
- aguana ("rata de agua", en Amandi e Pantón)
- aguano (Lemos)
- aguanón ("rato grande dos muíños", en Corzáns; "ratón grande de agua, que abre los buceyros de las pozas y hace que escape el agua", en Areas)
- aguaneira ("rata grande del río de color negro", en Camposancos, A Guarda)
- ougana ("rata de agua", Parada de Sil).

Por tanto, pensamos que é un dos nomes orixinais de Arvicola sapidus, un roedor de hábitos anfibios que é común nos prados e ríos de Galicia, máis fácil de ver, diúrna e que ademais tén o costume de facer buratos nos ribazos.

A adscrición como Galemys pensamos que xorde no dicionario inacabado da Academia Galega (1913-1928), onde á par de Arvicola aplícaselle a Mygale (nome antigo de Galemys), transladándose de forma idéntica a outros textos que a copiaron, sen dúbida.

A translación do nome dunha especie a outra é comprensible, e entra dentro das "licenzas" que se pode permitir a lingua culta, que tende a especializar o significado de nomes de uso xeral popular. Agora ben, non sería máis fiel á fala reservar ese nome para Arvicola, tendo en conta o uso? Ou estará xa consolidada a voz aguaneiro para Galemys polo uso hoxe repetido nos textos galegos técnicos?

Porén, na tradición escrita, isto nos di, en "Xeografía fito-zoolóxica", Luís Iglesias Iglesias, en 1962 :

"A fauna destas brañas está formada por lontras (Lutra lutra), aguaneiros (Arvicola amphibius), pôlas de auga (Gallinula chloropus chloropus), galiñas de auga (Fulica atra atra)..."

Ou na literatura recente:

"Teñen calas, crisantemos e xirasois nun cacho de horta. Antre froles, a Señora Elisa mirra-se, eivadiña, dominada por un perpetuo horror aos grandes ratos e aguaneiras que inzan nas beiras do riacho que pasa ao pé da casoupiña en que viven".

Méndez Ferrín (1986) Antón e os inocentes.

Sobre toupeira de auga e toupa de río non sabemos do seu uso popular, pero son moi apropiados para a especie, pois Galemys é tamén un mamífero insectívoro como a toupeira. O español desmán, chegou a través do fr. desman, e este do sueco desman, e segundo algúns, do uso dos lapóns, que cazaban unha especie similar, que a denominarían a partir dunha corrupción do nome xermánico " der maus" (ou sexa "o rato").

Lemos isto no material da páxina do Ministerio de Medio Ambiente, falando sobre biodiversidade e o nome desmán:

"Graells (1897) fue el primero en importar el galicismo, aunque también aportó un gran número de nomes vernáculos, recogidos en toda España, como el de almizclera o rata de almizcle (y sus variantes idiomáticas) y rata o topo de agua, a los que añadimos diversas variantes de aguadañón o aguarón" ...Resaltamos aquí que aguadaña é variante de aguadana nos dicionarios galegos...outra vez a conexión das dúas especies!!

Por todo isto, pola súas afinidades taxonómicas parécenos máis recomendable o uso de toupa de río (común coa variante castelá topo de río) ou toupeira de auga (seguindo o uso portugués). Hoxe en día toupeira de água é a voz normal e asentada en Portugal. Penso que vale a pena ese pequeno esforzo de unificación coa lingua lusa. Tendo en conta que toupeira designa a toupa só na faixa occidental galega, toupa de río tamén a vemos moi recomendable.
Por último, a forma desmán (usada en varias linguas europeas) non tivo até hoxe moito uso en galego.

cimbros e xenebros

2006-10-28T22:22:00.000+02:00

O Juniperus communis é un pequeno arbusto da familia dos alciprestes, que habita de forma natural en Galicia só nos máis altos cumes das serras orientais. Os seus froitos son empregados para a elaboración da bebida chamada xenebra. A Real Academia Galega recomenda nun dicionario xenebro e xenebreiro para a árbore (Dic. castelán-galego Barrie De la Maza), mentres ca no Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (2004), base das súas obras lexicográficas , só se recolle cimbro (anotado como Juniperus).

Cal das dúas formas sería preferible?

Vexamos os pros e contras:

A voz xenebro non tén case uso para denominar a árbore. Non é esperable en galego, por manter -n- intervocálico (castelán de Álava ginebro, aragonés chinebro), nin se rexistra popularmente en Galicia.

Xenebreiro pode considerarse un neoloxismo culto, a partir do nome da bebida, xenebra, do fr. antigo genèvre (port. genebra, cast. ginebra). É a forma máis usada nos textos actuais galegos...e se rexistra como variante de uso menor en Portugal (genebreiro).

Cimbro ofrécenos, etimoloxicamente, unha evolución curiosa, a partir do esperable ximbro, do que non sabemos do seu uso popular nin literario. Jimbro é forma antiga ou dialectal en port. e castelán (Dic. Crítico Etimológico Castellano e Hispánico de Corominas). Segundo a información de internet, jimbro é voz das falas leonesas e castelán-leonesas das Arribas do Douro e Zamora, para o xénero. Xa nun glosario latino-arábigo do S. XI se rexistrou a mudanza de j a z, coa forma zimbrus, de acordo co Dic. de Corominas, que tamén nos di que Miguel de Unamuno citou jimbre en Salamanca. Hoxe zimbro é a forma máis frecuente en portugués.

Cimbro para Juniperus só a rexistramos recentemente en galego nalgúns textos técnicos (guías e folletos).

Un punto ao favor de cimbro é a afinidade co uso portugués, pola contra, unha obxección é que no galego existe tamén esta palabra co significado de "cume" ou "cúspide", podendo dar lugar a confusións,

Así, vemos esta tradución do texto latino Quinto Horacio Flacco. Canciós. Libro I (por Aquilino Iglesia Alvariño, alá por 1951)

"Din cabo a un monumento máis perene que o bronce e máis outo que os cimbros dos panteós dos reises, que no o poida arrasar nin o luír da chuva; ni'as gadoupas do vento desvairado; ni'a longa catropea dos anos que non poden contar-se; ni'os pasos solermiños e lixeiros do tempo"

Non puidemos atopar aínda referencias de nomes populares nas terras orientais de Trevinca ou Porto (Zamora), pero sería raro que non existiran, dada a secular cultura pastoril da zonas altas....seguiremos buscando, pois, o nome tradicional do Juniperus.

Rupicapra

2006-10-25T21:03:00.000+02:00

Rupicapra rupicapra é o nome científico do rebezo, un mamífero parecido a unha cabra ou antílope, que aínda mora nos cumes dos Montes Cantábricos, onde chega a ser común en certas zonas. En galego tense usado con certa frecuencia a voz rebeco nos textos modernos, aínda que a Real Academia Galega recomenda REBEZO. Segundo o "Diccionario General de la Lengua Asturiana", de Xosé Lluís García Arias, rebezu é voz tamén empregada en terras leonesas próximas, concretamente en Laciana e Palacios del Sil. Con respecto á forma usada en Portugal, camurça, emparentada co castelán gamuza, non sabemos do seu uso popular en Galicia, aínda que si aparece en diccionarios históricos dos séculos pasados.

Isto é o que nos di Ánxel Fole, en 1953 en "Á lus do candil. Contos a carón do lume":

"vense os montes máis outos da Serra: O Piapáxaro, Lucenza, Montouto, o monte da Golada. Os seus cumios están cubertos de neve hastra o verao. Nos días sereos do inverno e da primavera, relocen coma si foran de azucre. Según os vellos máis vellos, fai moitos anos nas devesas había osos e cervos, e nos cumiales muitos rebezos. Mais aínda se atopan corzos e xabarís. E tamén moitas perdices, lebres e coellos. "

Ou o "Diccionario castellano-gallego" de Marcial Valladares, en 1884:

na voz GAMUZA: "(...)Rebezo o Rebeco; (...)Encuéntrase en las altas montañas, hasta en las nieves perpétuas, y forma pequeños rebaños en los Pirineos, montañas de Santander, Leon, Asturias y sierra del Caurel, en Galicia. Las Gamuzas no viven contentas sino sobre las rocas y entre los precipicios donde se puedan poner al abrigo de los rayos del sol. (...). Trepan con agilidad sorprendente, saltan de risco en risco y, cuando corren, parece mas bien que escapan."

Tendo en conta a súa base popular e literaria, reflexo dunha antiga distribución histórica, rebezo parece a forma máis recomendable en lingua galega. Sen obstáculo para que os dicionarios actuais recuperen outras formas literarias comúns ao ámbito lusófono, como camurza.

tomiños, tomillos e tomentelos

2006-10-19T20:12:00.000+02:00

O xénero Thymus é un grupo de plantas da familia das labiadas que son especialmente frecuentes na metade oriental de Galicia, aínda que algunha especie tamén se ve en zonas baixas do territorio. En castelán chámase tomillo, e en portugués tomilho /tumillu/ - segundo os dicionarios un castelanismo que penetrou na lingua lusa-. O galego conserva unha forma autóctona de denominalo, como é o de TOMIÑO, aínda que TOMILLO é frecuente tamén no uso popular. É indicativo que TOMIÑO se manteña nas áreas de clima mediterráneo. Así, segundo a información do "Diccionario de diccionarios" (Instituto da Lingua Galega-Fundación Barrié De la Maza), tomiño sería voz usada sobre todo no SE de Ourense, na área de Quiroga, Valdeorras e Bierzo Occidental.

Foi por isto que TOMIÑO foi escollida como forma estándar nos dicionarios galegos actuais. Nas Rías Baixas coñécese o TOMENTELO, que Xosé Ramón García, na Guía das Plantas con Flores de Galicia, aplica a Thymus caespititius, estando presente nas partes baixas de Galicia. O tomento, segundo o dicionario, é unha especie de peluxe que teñen as plantas.